تالاب ها و دریاچه های ایران

چشمه های تابناک عشق

 درناها دوباره برمی گردند

ایران دیار عشق است.

ایران دیار آشتی و مهر و میهمان  است.

ایران آشیان و پناهگاه هزاران مرغ مهاجر  است.

ایران زیباترین دریاچه ها و تالاب های جهان را بر سینه دارد.

نیزارها، بیشه ها، تالاب ها و آبشاران ایران زادگاه داستان های عاشقانه و حماسی؛ چشم انداز عشق و مهربانی اند.

و امروز آتش در این نیستان ها افتاده است.

بیشه ها از آواز پرندگان عاشق و پلنگ های بی پروا خالی است.

بیایید  به دیار تماشا در شویم. بیایید  به تالاب های جادویی ایران سفر کنیم.

جادوی گل و سنگ و آب و پرنده. رنگ در رنگ. آواز در آواز. بال در بال!

 تالاب ها نزدیم شش درصد از كره زمین را در بر می گیرد،  و همواره سفره خانه ی  مهمان نوازی برای انسان بوده است.

تالاب ها با قابلیت زادآوری، نقش مهمی در بقای گونه های بی شماری از گیاهان و جانوران وابسته به خود ایفا كرده و ذخیره گاه مهمی  برای  انبوه پرندگان، خزندگان، دوزیستان، ماهیان و بی مهرگان بوده اند.

 

ایران ٢٢ تالاب بین‌المللی دارد كه نام همه آنها در كنوانسیون رامسر به ثبت رسیده است. یكی از شروط ثبت نام تالاب در این كنوانسیون پذیرا بودن حداقل ٢٠هزار پرنده مهاجر در سال است. در این میان خشكسالی، استثنائاتی مانند تالاب هامون را به وجود آورده است. این در حالی است كه سال گذشته تالاب میانكاله به تنهایی از ٥٠٠ هزار پرنده مهاجر پذیرایی كرد. این نكته را نیز نباید فراموش كرد كه تالابهای بسیار دیگری در ایران پذیرای پرندگان مهاجر و بومی‌اند اما در لیست كنوانسیون رامسر به ثبت نرسیده‌اند.

كنوانسیون حفاظت از تالابهای جهان در  بهمن ١٣٤٩به میزبانی دولت ایران و در شهر رامسر منعقد شد و تا به امروز ١٣٨كشور جهان به این كنوانسیون بین المللی ملحق شده‌اند.

در حال حاضر یك هزار و ٣٢٨تالاب به مساحت١١١میلیون و ٩٠٠ هزار هكتار در سایت رامسر به عنوان تالابهای بین‌المللی به ثبت رسیده كه از این تعداد، ٢٢تالاب بین‌المللی یعنی یك میلیون و ٣٢۷هزار و ٩٢٠هكتار در ایران واقع شده‌اند.

تالاب میانكاله، دریاچه پریشان، دریاچه ارومیه، دریاچه نیریز، مرداب انزلی، تالاب شادگان، هامون سرابی و هیلمند، دریاچه قوپی، هامون پوزاك، شورگل، بندر كیاشهر، امیركلایه، قوری گل، مجموعه آلاگل، آلما گل و آجی گل، خوران، مجموعه رود شور، رود شیرین و رود میناب، رود گز و رود حرا، تالاب گاوخونی، خلیج گواتر، جزیره شیدوار، تالاب قمیشان و تالاب فریدون كنار تالابهای بین‌المللی ایران هستند.

از میان این تالابها، ارومیه، انزلی،شادگان، هامون، گاوخونی مهمترین آنها هستند كه  متاسفانه تمام این پنج تالاب در وضعیت وخیمی قرار دارند.

***

تالاب شادگان از مهمترین تالابهاى جهان است، سه هزار صیاد ماهى و هزار و پانصد صیاد پرنده  از طریق تالاب زندگی مى‌كنند و ارزش آن به مراتب از واحدهاى بزرگ صنعتى مانند فولاد خوزستان بیشتر است. برخى از فعالان دوستدار محیط زیست در خوزستان بر این باورند که متولیان طرح توسعه نیشكربا وجودآلاینده بودن صنایع توجه جدى به جبران خسارتهاى ناشى از اجراى طرح نمى‌كنند.

در این تالاب ١٥٢ نوع پرنده از٣٨خانواده شناسایی شده است كه به همراه مهاجران آبزی مانند پلیكان پاخاكستری، عقاب دریایی دم سفید، اردك مرمری و اردك طلایی بهشت زیبایی را در این گستره از میهن ما به وجود آورده است. 

در میان این تالابها كه همگی دارای وضعیت نامناسبی هستند، شادگان وخیم‌ترین وضعیت را دارد.

تالاب شادگان با داشتن تنوع بالای جانوری و گیاهی كه در صورت حفاظت می‌توانست به یكی از مهمترین قطب‌های گردشگری ایران تبدیل شود، هم اكنون در حال تبدیل شدن به بزرگ‌ترین فاضلاب ایران است.

تالاب شادگان در مسیر یكی از بزرگ‌ترین و مهم‌ترین مسیرهای کوچ پرندگان مهاجر قرار گرفته است. بسیاری از پرنده‌های مهاجر شمالی در كوچ سالانه خود از این تالاب به عنوان مقصد نهایی استفاده كرده و به زادآوری می‌پردازند.

تخریب این تالاب از زمانی آغاز شد كه در تابستان ۷٩ و پس از درگیرى در شهرستان آبادان و خرمشهر به دلیل شورى آب، مسئولان طرح توسعه نیشكر پساب هاى صنعتى طرح را به سمت تالاب شادگان هدایت كردند .

***

وضعیت تالابهای شور گل، یادگارلو و درگه‌سنگی، گرده قیط و میمند، قره قشلاق، دریاچه گپی و سد نوروزلو كه محل زیست بسیاری از پرندگان مهاجر است، به دلیل خشكسالیهای پی در پی، تغییر كاربری و احداث سازه‌های آبی، بحرانی شده است.
 پایین رفتن سطح آب و افزایش شوری آن در اثر برداشت بی‌رویه آب و خشكسالی دریاچه ارومیه، این تالاب بزرگ را در خطر جدی قرار داده است.
دریاچه ارومیه نمونه باشكوهی از یك دریاچه طبیعی آب شور است كه  با وسعتی حدودپنج هزار كیلومتر مربع بزرگترین دریاچه نمك در ایران است و تالابهای شیرین واقع شده به صورت اقماری در اطراف دریاچه نامبرده، اهمیت تنوع زیستی این دریاچه را صد چندان كرده است.
این دریاچه كه یكی از مهمترین و باارزشترین تالاب های ایران است، در اوایل دهه ١٣٥٠، به عنوان پارك ملی و در سال ١٣٥٥ از سوی سازمان یونسكو ، به عنوان ذخیره‌گاه بیوسفر اعلام شده است. همچنین این دریاچه كه جزو تالابهای با اهمیت بین‌المللی محسوب می‌شود، در سال ١٣٥٤به كنوانسیون حفاظت از تالابها معرفی شده و جزو مناطق دارای اهمیت برای پرندگان است.
در حوزه دریاچه ارومیه، دریاچه گپی، شورگل، یادگارلو و درگه‌سنگی تا كنون به عنوان سایت رامسر تعیین شده‌اند و در خارج از حوزه اكولوژیكی، در حدود چهل كیلومتری شرق تبریز، سایت رامسر دیگری به نام قوری گل نیز وجود دارد. بنابراین حوضه آبریز دریاچه ارومیه شامل تالابهای مهم فراوانی است كه ٦مورد از آنها تحت ٤عنوان در كنوانسیون رامسر به ثبت رسیده‌اند.
 مطالعات انجام شده نشان می‌دهد كه خطرهای جدی دریاچه را تهدید می‌كند و نشانه هایی مبنی بر كاهش كاركردهای اكولوژیكی آن به دلیل فعالیتهای انسانی مشاهده می‌شود. تنظیم و ذخیره آب رودخانه‌ها در پشت سدها و برداشت آب برای مقاصد كشاورزی و از رودخانه‌های  دریاچه و كاهش آب ورودی به دریاچه، فاضلابهای صنعتی و شهری تصفیه نشده و یا نیمه‌تصفیه شده و نیز پساب حاصل از طرح‌های آبیاری بر كیفیت آب دریاچه و ایجاد بزرگراه شهید كلانتری كه تاثیر مهمی بر گردش آب و شوری و حیات آرتمیا داشته است، دریاچه را مورد تهدید جدی قرار داده است.

***

«بندعلی‌خان» با اردك، غاز، آبچلیك و چنگرهایش هنوز می‌تواند فرصتی برای تجربه تماشای پرندگان باشد.
این تالاب در سی و پنج كیلومتری جنوب شهرستان ورامین واقع شده است. گفتن اینكه بندعلی‌خان  رو به نابودی می رود. آلودگی آب (كه از فاضلاب كارخانه چرم‌سازی ناشی می‌شود) و شكار بی‌رویه پرندگان روی آب‌زی در این منطقه نگرانی دوستداران محیط زیست را سبب شده است.
طرح‌های زیادی برای جلوگیری از آلودگی بندعلی‌خان اجرا شده است. كارخانه چرم‌سازی ملزم شده است فاضلاب خود را تصفیه كند اما با این حال آبی كه وارد تالاب می‌شود آلوده است. یكی از شگفتی‌های این تالاب تصفیه خود به خود آب آن است. به طوری كه در ابتدای تالاب باكتری‌ها به تصفیه آب مشغول‌اند و پس از چند متر نیزار به چشم می‌خورد. نی تنها در محیط آب شیرین رشد می‌كند و وجود نی‌زار در این تالاب نشان دهنده تصفیه خود به خود آب در آن است.
معضل دیگر این تالاب شكار بی‌رویه پرنده در آن است. به طوری كه به گفته پرویز بختیاری، راهنمای تورهای تماشای پرندگان در ساحل تالاب بندعلی‌خان به وفور پوكه  یافت می‌شود و حتی ممكن است حین تماشای پرندگان، پرنده‌های در حال پرواز را دید كه در اثر شلیك گلوله سقوط می‌كنند.
تالاب بندعلی‌خان زیستگاه و یا محل زمستان‌گذرانی پرندگانی چون اردك‌های روی آب‌چر (سرسبز، فیل‌وش و خودكا) است. غازها و آبچلیك‌های پاسبز و پاسرخ را هم می‌شود به وفور دید اما بیش از همه در این تالاب چنگر یافت می‌شود.

***

    دریاچه یا تالاب پریشان " فامور "

 این دریاچه درسه کیلومتری روستای ایازآباد که دردوازده کیلومتری کازرون قراردارد ، به وجود آمده است .آب دریاچه ی پریشان ، شیرین است ولی برای آشامیدن چندان مناسب نیست درداخل این دریاچه ، ماهی هایی به صورت آزاد زیست می کنند . ازاین دریاچه ، برای پرورش ماهی نیزاستفاده میشود . پرندگان مهاجرآبزی نیزدرفصل مهاجرت دراطراف دریاچه دیده میشوند . نام دریاچه ی پریشان که فامور  هم نامیده میشود ، ازنام چشمه ای گرفته شده که منبع اصلی تامین آب دریاچه است .

حداکثروسعت آن هجده کیلومترمربع است که درتابستان به حداقل رسیده وحالت باتلاقی پیدا میکند . میانگین عمق آب این دریاچه یک و نیم متراست که دربعضی ازسالها به دو مترنیزمیرسد ..جلوه های بهاری وپاییزی این دریاچه جذاب ودیدنی است ، مراتع وگلزارهای حاشیه ی دریاچه وپرندگان وحشی آن ، گردشگاه طبیعی جالب توجهی را به وجودمی آورد .

ارزشهای زیست محیطی دریاچه کم نظیروقابل توجه است .

تالاب پریشان از جمله تالابهای مهم كشور است. ‪ این تالاب محل زمستان گذرانی تعداد زیادی از پرندگان در معرض انقراض است  .اردك، پلیكان، غاز، درنا، حواصیل، آنقوت، اگرت، چنگر ، طاووسك ، ‪ عروس غاز، اردك مرمری، اردك سرسفید و پلیكان خاكستری در تالاب پریشان زادآوری و تخم‌گذاری می‌كنند.

***

     تالاب کافتر " شادکام "

 این دریاچه با مساحتی نزدیک پنجاه کیلومترمربع ، یکی ازدریاچه های آب شیرین استان فارس است که درجنوب شرقی شهرستان اقلید واقع شده واززیستگاه های بسیارارزشمند پرندگان مهاجرمحسوب میشود .درحال حاضر، برداشت بی رویه ازرستنی های محدوده ی این دریاچه وآب آن ، حیات آن را به مخاطره انداخته است این دریاچه یکی اززیباترین چشم اندازهای طبیعی استان است .

***

    دریاچه یا تالاب مهارلو :

 این دریاچه دربیست و هفت کیلومتری جنوب شرقی شیرازواقع شده است .آب دریاچه  شوروغیرقابل استفاده است .ازآب این دریاچه ، برای تهیه واستخراج نمک طعام استفاده میشود ومکانی مناسب برای زیست پرندگان وحیوانات وحشی محسوب میشود. وسعت دریاچه ششصد کیلومترمربع است .

دریاچه مهار لو  از سه رودخانه فصلی و سیلابهای كوههای مجاور تغذیه مى شود و گستردگی آن بر حسب بارندگی بین ۲۵۰ تا ۳۰۰ كیلومتر در نوسان است.
 در كتاب های جغرافیایی قدیمی نام این دریاچه را "جنكال" ذكر كرده اند و در كتاب فارسنامه ابن بلخی "ماهلویه" خوانده شده است.

 ×××

تالاب های طشک وبختگان :

 این دریاچه ها که درنزدیکی نی ریز واقع شده اند ، ازبزرگ ترین وپرآب ترین دریاچه های کشورمحسوب میشوند ومناطق کوهستانی بین آنها وجزایرمتعدد به ویژه دردریاچه ی طشک ، مجموعه ی طبیعی بسیاربا ارزشی را به وجود آورده اند.

درمجاورت مصب رودخانه وتاحوالی جزیره یوسف ، آب تا اندازه ای شیرین است وگاه برای کشاورزی نیزاستفاده میشود . ازناحیه ی دو شاخ به طرف شرق ، آب دریاچه به تدریج شورترمیشود. چشم اندازعمومی دریاچه به دلیل وجود درختان گزدرنواحی ساحلی وپوشش گیاهان آبزی دردرون دریاچه ، سبزبه نظرمیرسد. درمناطقی که آب دریاچه شورمیشود. این چشم اندازتاحدودی رنگ خودراازدست میدهد.

بخش ساحلی وکم عمق دریاچه ازنیزارها ودرختان گزهمراه نمونه هایی ازگیاهان شورپسند پوشیده شده است .دراطراف دریاچه ، درختچه های پسته وپسته ی وحشی ، بادام کوهی ، نرگس ، کیکم وقیچ دیده میشوند وگیاهان دارویی مانند باریم ، آویشن ، کاکاتی و... به وفوردراطــراف آن می رویند. زیـــره ای بسیارمعطروخوشبونیزدرکوههای اطراف دریاچه می روید. دراین منطقه ، پرندگان قابل شکارنظیرهوبره ، کبک وتیهو، کوکو، کبوتر، قمری ، دارکوب وجغد کوچک زیست می کنند ومناطق شوردریاچه ، محلی برای زندگی پرندگان مهاجروحیوانات وحشی نظیربز، قوچ ، میش وآهومحسوب میشوند.

دریاچه ی طشک ، جزایرمتعددی دارد که یکی ازآنها جزیره ی زیبای نرگس است . این جزیره ، محل رشدگل نرگس وحشی است که زیبایی خیره کننده ای را به وجود می آورد.

یکی دیگرازجزایردریاچه ، معروف به جزیره ی پلیکان هاست که محل لانه سازی پرندگان مختلف نیزهست . این جزیره دربخش عمیق دریاچه طشک واقع شده وآب اطراف آن کمترخشک میشود . به همین دلیل ، جانورانی مانندگربه وحشی ، شغال وکفتاربه آن دسترسی ندارند ونمی توانند امنیت حیات وحش جزیره را برهم زنند.

 ***

     دریاچه وتالاب ارژن :

 وسعت این دریاچه نزدیک دو هزارهکتارواز دریاچه های آب شیرین کشوراست. این دریاچه بخشی ازمنطقه حفاظت شده ی ارژن وپریشان است که درفاصله شصت کیلومتری شیراز ودرکنار جاده ی اصلی شیراز – بوشهرقراردارد.دریاچه ی ارژن یکی اززیستگاه های مهم پرندگان مهاجراست و نیمی ازسال ، میزبان هزاران پرنده ی مهاجراست .این منطقه تابستان های خنک وزمستانهای سرددارد و درفصل زمستان بابارش برف همراه است .

منطقه ی گردشگاهی دریاچه ی ارژن به دلیل استقراردرمسیرجاده ی اصلی شیراز-کازرون نزدیکی با آثارتاریخی بیشابوروغارشاپوروهمچنین راه ارتباطی استانهای خوزستان وبوشهربا شیراز،ازاهمیت ویژه برخورداراست .

دریاچه (برم) الوان در شهرستان كهگیلویه وسعت نزدیک پانزده هكتار و دریاچه مور زرد زیلایی در شهرستان بویراحمد با وسعت  چهارده هكتار نیز از تالاب های با ارزش کشور هستند .

***

تالاب گاوخونی كه سالها در مرز خشكسالی به سر می‌برد با گشایش یكباره كانال زاینده رود به سمت تالاب در حال زنده شدن است. این تالاب كه سالها با پیامدهای ناشی از كم آبی در حوضه زاینده رود مواجه بود با پر آب شدن زاینده رود و قطع آبیاری زراعی دوباره احیا می‌شود.
با این كه كارشناسان اعتقاد دارند آب زاینده رود هم برای مصارف شهری كافی است هم برای تالاب، اما واگذاری حوزه آبخیز این رود به زمینهای زراعی،  تالاب را از بین برده و سبب خشكسالی شده است.
پیش از این تنها آب باریكه‌ای از بخش كشاورزی در انتهای رودخانه زاینده رود وارد تالاب گاوخونی می‌شد. به همین دلیل از پهنه آبی گسترده، پوشش گیاهی درهم‌تنیده و خیل پرندگان مهاجر آبزیان این تالاب اثری دیده نمی‌شد.
همزمان با اجلاس اوپك كه در اصفهان برگزار شد سهمیه آب واگذاری به زمینهای زراعی قطع شد تا سطح آب در مسیر شهر بالا بیاید. بالا آمدن آب باعث افزایش آب ورودی به تالاب شد.در همین زمان فلامینگوها جذب این آب شده و شروع به جوجه آوری كردند. جوجه آوری فلامینگوها بر اثر آبی كه به دلیل زیباسازی شهر به تالاب رسیده بود باعث شد تا سازمان حفاظت محیط زیست دلیل خوبی برای مقابله با وزارت نیرو كه متولی واگذاری آب زاینده رود به زمینهای زراعی بود داشته باشد.
 زمینهای کشاورزی اطراف اصفهان برای برنج كاری مناسب نیست اما درآمدی كه وزارت نیرو از این راه به دست می آوردسبب شده حقابه تالاب هر روز كمتر و كمتر شود.  باریكه آبی كه پس از اجلاس اپك و زادآوری فلامینگوها به تالاب می رسد نمی تواند این تالاب را زنده كند اما خشك شدن و از بین رفتن آن را به تاخیر می‌اندازد.
قطع جریان آب زاینده رود به تالاب گاو خونی چرخه طبیعی این منطقه را دستخوش تغییرات اساسی ساخته و تا هنگامی كه سهم آب گاوخونی از محل زاینده رود به این تالاب داده نشود، هر گونه فعالیتی برای احیای آن بی فایده خواهد بود. هرز آبی كه از محل اراضی كشاورزی وارد تالاب می‌شود برای تداوم حیات آن كافی نیست و حتی طرح های انتقال آب نیز كمكی به احیای آن نخواهد كرد.
. مساحت تالاب قبل از خشكسالی ۷٠ هزار هكتار با ١١۷كیلومتر محیط بود كه چهل و هفت هزار هكتار آن را دریاچه وبقیه را زمین‌های خیس اطراف تالاب  تشكیل می داد.
این تالاب یكی از تالاب های بسیار با ارزش كشور است كه در استان اصفهان قرار دارد. شاید به دلیل فراوانی گورخر در گذشته در دشت های پیرامون تالاب و مرگ شكارچیانی كه به امید شكار این حیوانات اسیر مرگ در محیط های باتلاقی این منطقه می شدند، آن را گور خونی نامیده‌اند كه بعدها به گاو خونی تبدیل شده است. اما تعریف دیگری از نام تالاب در منطقه وجود دارد مبنی بر این كه گاو خونی در اصل گاوخانی به معنی چاه بزرگ بوده است.
گاوخونی یكی از نادرترین تالاب های موجود در فلات مركزی ایران و از نظر تنوع چرخه طبیعی و ارزش های زیستگاهی منحصر به فرد است و بدین جهت در ردیف تالاب های بین المللی قرار گرفته است.
رشد جمعیت و مهاجرت، افزایش سطح اراضی كشاورزی و روش های نادرست آبیاری، توسعه زیاد فضاهای سبز درون شهرها از جمله چمن و طرح های انتقال آب زاینده رود به سایر مناطق، افزایش مصارف صنعتی و خشكسالی از عمده علل خشك شدن تالاب گاوخونی بوده است. تالاب گاوخونی اصفهان كه هنوز ناشناخته مانده، دارای جلوه هایی بكر، زیبا و پررمز و راز است. این تالاب به دلیل ارزش های نهفته زیست محیطی، نقش و اهمیت منحصر به فرد در جلوگیری از گسترش كویر، پذیرش ده‌ها هزار پرنده بومی و مهاجر و تثبیت تپه های شنی، از اهمیت و ارزش ویژه‌ای برخوردار است. مطالعه تاریخ و گذشته تالاب گاوخونی، حكایت از آن دارد كه این زیستگاه از لحاظ تنوع آبزیان و حیات وحش، به مراتب غنی تر از حال بوده است و جانورانی مانند گورخر، آهو، یوزپلنگ، خوك و پرندگان بسیاری در آن می‌زیسته‌اند.

***

تالاب آق گل یكی از زیباترین تالابهای همدان است كه با وجودتمام زیباییهایش تنها پرندگان می توانند از آن استفاده كنند.
تالاب فصلی و طبیعی آق گل در میان استانهای مركزی و همدان به فاصله بیست كیلومتری شمال شرقی روستای كردخورد قراردارد. این تالاب از بخش جوكار و نیز بیست كیلومتری جاده همدان ملایر از كنار روستای سیاه كمر قابل دسترسی است.
آب این تالاب از حوضچه آبریز رودخانه قره چای در جنوب دشت كمیجان تامین می شود. زمان آبگیری تالاب از اواخر آذر ماه آغاز می‌شود و تا اواسط خردادماه پایان می پذیرد. وسعت تالاب در ماههای پرآب به پانزده كیلومتر مربع می رسد و با پیشروی آب جزیره‌هایی به ارتفاع شش متر ظاهر می شود.
تالاب آق گل در مسیر مهاجرت فصلی پرندگان شمالی قرار گرفته است. با توجه به همزمانی فصل پرآبی تالاب با كوچ پرندگان در اواخر زمستان و اوایل فصل بهار و دارا بودن پوشش گیاهی مناسب، مسیر مهاجرت حدود ده تا بسیت هزارگونه از انواع پرندگان آبزی و كنار آبزی است كه نقاط سردسیر شمال روسیه و قفقاز و شبه جزیره اسكاندیناوی را به مقصد گرمتر ترك می كنند. انواع اردك، غاز ، فلامینگو، مرغ باران، حواصیل، كاكائی، درنا، خروس كوهی و غاز خاكستری پرندگانی هستند كه در میهمانی پنج  ماهه این تالاب زندگی می كنند..

***

دو گونه جدید پرنده امسال به تالاب‌های خوزستان مهاجرت كردند. وضعیت گونه در خطر اردك مرمری هم خوب گزارش شده است.
این نتایج در پی سرشماری پرنده‌های آبزی و كنار آبزی خوزستان، از سوی گروه كارشناسان هلندی و ایرانی به دست آمد.
 یكی از پرنده شناسان همراه این گروه كارشناسی در این باره گفت:‌‌‌ در سرشماری پرندگان آبزی و كنار آبزی ، كه در همه دنیا در ماه ژانویه انجام می‌گیرد، شش قوی كوچك كه پیش از این در خوزستان گزارش نشده بود مشاهده شد.
 مسیر مهاجرت قوی كوچك از شمال قرقیزستان تا سیبری است و سال گذشته دو قوی بالغ و دو جوجه در تالاب فریدون كنار مشاهده شده اما مهاجرت این پرندگان به نواحی جنوبی بی سابقه است.
قوی كوچك تقریبا شبیه به دو گونه دیگر قو كه در ایران وجود دارد  گنگ و فریادكش  است.
ظاهر قوی كوچك كاملا سفید است. انتهای نوك آن زرد و سایر قسمت‌های نوك سیاه است. رنگ جوجه‌ها تیره رنگ است. این پرنده پرواز با شكوهی دارد و در دسته‌های هفت و هشت‌تایی حركت می‌كنند.
قوی كوچك تك همسر است و محل زادآوری آن از شمال قرقیزستان تا سیبری است.
دو كوركور بال سیاه، پرنده‌ای كه زیستگاه اصلی آن در آفریقاست نیز در تالاب‌های اطراف سوسنگرد مشاهده شده است. سال گذشته تنها یك عدد از این گونه مشاهده شده بود كه با توجه به وضعیت مناسب زیستی این پرنده در جنوب، می‌توان آن را به فهرست پرنده‌های مهاجر به ایران اضافه كرد.
 كوركور بال سیاه كه زیستگاه اصلی آن آفریقا است به ندرت در جنوب اروپا دیده می‌شود. در اسپانیا این گونه را به صورت اتفاقی می‌توان دید و در جنوب عربستان هم قابل دیدن است.
از ویژگی‌های این پرنده كه روی بال‌های طوسی رنگش دو خال سیاه دارد، در جا بالزنی است كه با این روش طعمه خود را پیدا كرده و شكار می‌كند. 
 بیش از ٣٠٠ خروس كولی دم سفید در تالاب‌های بام دژ و سهن دیده شده اند.این گونه  بیشتر در ایران و عراق زندگی می‌كند و در اروپا بسیار كمیاب است. در لهستان تعداد انگشت شماری از این پرنده دیده می‌شود .
 تالاب شادگان هم چنین بهترین زیستگاه اردك مرمری در دنیا است . با توجه به در خطر انقراض بودن این گونه، مشاهده ٢٥٠٠ اردك مرمری در خوزستان مژده‌ای برای علاقه‌مندان به  پرندگان به حساب می‌آید.
اردك مرمری، بدنی قهوه ای رنگ با خال های نخودی دارد. این پرنده آب های باز را می‌پسندد و در تمام فصول در تالاب شادگان قابل مشاهده است.

***

تالاب نیشكر در غرب جاده خرمشهر به خانه ی مرگ پرندگام مهاجر تبدیل شده است.

مسئله مرگ و میر سالانه ١٥٠٠ پرنده سفید ماهی خوار (كاكایی) در این تالاب ، موضوع پیچیده ای است كه دلایل متعددی دارد اما مهم ترین علت آن روش های صیادی و افزایش درجه حرارت هوا در فصول گرم سال است.
با توجه به افزایش درجه حرارت هوا در فصول گرم سال بسیاری از ماهیان موجود در این تالاب كه مهم ترین منبع غذایی پرندگان بومی و مهاجر در این منطقه هستند، به نواحی عمیق تر تالاب پناه می برند در نتیجه بسیاری از پرندگان ضعیف و نابالغ به دلیل نبود مواد غذایی كافی، تلف می شوند.
 
تالاب نیشكر كه در منطقه ای واقع در غرب جاده خرمشهر قرار گرفته، محوطه ای بالغ بر یازده هزار هكتار است كه طی سال های اخیر در نتیجه تجمع آب در حوضچه های تبخیری شركت توسعه نیشكر شكل گرفته است. در نتیجه اكوسیستم غنی و جالبی از انواع ماهیان بیاح، شوجی، كپور، شانك و انواع دیگر ماهی و جانوران آبزی پدید آمده كه در فصول سرد سال سبب جذب پرندگان مهاجر و بومی می شود. براساس سرشماری انجام گرفته از سوی محیط زیست خرمشهر حدود ٦٥٠٠ فلامینگو از جمله پرندگانی است كه سالیانه به این تالاب مهاجرت می كنند.

 

***

همزمان با فرود بیش از ٥٠٠ هزار پرنده مهاجر در تالاب بین المللی میانكاله در استان مازندران،مردمان با آیین ویژه به استقبال این پرندگان می روند.
جشن استقبال از پرندگان مهاجر كه هر ساله در بسیاری از كشورهای دنیا برگزار می شود. برای نخستین بار در ایران سال گذشته در پناهگاه حیات وحش میانكاله كه عنوان نخستین تالاب بین المللی جهان را با خود یدك می كشد، برگزار شد و طرفداران محیط زیست از سراسر ایران، با حضور در میانكاله مهاجرت بیش از یک میلیون و دویست هزار پرنده مهاجر به تالاب های این استان را جشن گرفتند.
میانكاله و دیگر تالاب های استان همچون فریدونكنار، سرخ رود، زاغمرز، زرین كلا و سید محله در میان غوغای پرندگان مهاجر گم شده این در حالی است كه هنوز روند مهاجرت ادامه دارد.
 تالاب میانكاله  میزبان ده ها هزار چنگر، فلامینگو، ازاع غاز، اردك و... است .
تالاب بین المللی میانكاله با وسعتی بالغ بر صد هزار هكتار در دوازده كیلومتری شهرستان بهشهر در مازندران واقع شده و مهم ترین منطقه زمستان گذرانی پرندگان مهاجر در ایران و غرب آسیا به شمار می رود به طوری كه تاكنون بالغ بر ١٤٩ گونه پرنده آبزی از این منطقه گزارش شده كه چهل گونه از آنها از اهمیت جهانی برخوردار است.
این جشن برای دومین سال پیاپی  در بهمن ماه سال جاری در میانكاله كه بهشت رویایی مازندران لقب گرفته برگزار می شود.

***

تالاب زاغمرز در مازندران نیز بسیار دیدنی است.

امسال برای اولین بار نیلوفر آبی در پهنه تالاب بین المللی زاغمرز در استان مازندران مشاهده شد.
 تاكنون در این تالاب نیلوفر آبی مشاهده نشده بود ولی امسال برای اولین بار در پهنه آبی تالاب بین المللی زاغمرز كه چسبیده بر میانكاله قرار دارد، گیاه نیلوفر آبی مشاهده و گزارش شد.
تالاب زاغمرز كه چسبیده به تالاب میانكاله قرار دارد در سال ١٣٥٤ به عنوان نخستین تالاب های بین المللی جهان در فهرست كنوانسیون حفاظت از تالاب های جهان در سوئیس به ثبت رسیده است و با توجه به وجود عوامل تهدید در منطقه همچون مخازن ذخیره نفت در پایانه نفتی نكا، بهشهر و شركت صدرا، این منطقه همچنان به عنوان یكی از جاذبه های گردشگری استان مطرح است و هر ساله در فصل مهاجرت پذیرای گونه های متعددی از پرندگان آبزی است.

 

***

دریاچه كوهستانی ولشت در جنوب غربی شهر چالوس و در شمال شرقی كلاردشت و در ارتفاع یك هزار متری از سطح دریاچه خزر قرار دارد.
مسیر دسترسی به آن از شهر چالوس و از طریق كندوان و محور ارتباطی چالوس و از طریق كندوان و محور ارتباطی چالوس به تهران آغاز و پس از طی بسیت و سه كیلومتر و بعد از پل كجور و گذر از سربالایی ها و پیچ های جنگل تا كنار دریاچه ادامه می یابد

دریاچه ولشت به دلیل چشم انداز سبز و طبیعت منحصر به فرد آن از جمله دیدنی ترین میراث طبیعی كشور محسوب می شود كه این امر هر ساله بسیاری از گردشگران را برای بازدید از این منطقه جلب می كند. حضور گردشگران بدون نظارت طی سال های گذشته  طبیعت این منطقه آسیب پذیر و اكوسیستم طبیعی آن را دگرگون كرده است.
 هنوز امكانات بهداشتی مناسبی برای استفاده گردشگران از منطقه در نظر گرفته نشده و مرز مناطق حفاظت شده از سایر مناطق مشخص نیست و این امر بحران زیست محیطی را در این منطقه تشدید كرده است.
قطع نیزارهای اطراف دریاچه ولشت توسط روستاییان برای مصارف ساختمانی و آتش سوزی های گسترده در این مناطق طی سال های گذشته آسیب های جبران ناپذیری را به طبیعت دریاچه ولشت وارد كرده و تخریب این نیزارها كه به عنوان یك پناهگاه طبیعی برای تخم ریزی و باروری آبزیان دریاچه محسوب می شوند زنجیره حیات این دریاچه را به مخاطره افكنده است.
دریاچه ولشت دارای اكسیژن و دمای متفاوتی با سایر نقاط كلاردشت است و ورود آلاینده های محیطی حیات انواع آبزیان چون ماهی سفید، اردك ماهی، شاه كولی و حتی جلبك ها و پلانگتون ها را در معرض تهدید قرار می دهد.

 

***

پرندگان آبزی و خشكی كه تا اواسط دی ماه به چابهار می آیند، از كشورهای شمالی حاشیه دریای خزر آمده اند.
اردك ها و غازهای وحشی، فلامینگوها و هموبرها و بوقلمون های وحشی می آیند تا فروردین در ایران بمانند.
 
تالاب های لیپاز در پانزده كیلومتری چابهار رودخانه های باهوكلات، سد پیشین و تالاب های یاهوتك محل استقرار هزاران پرنده مهاجر است. تالاب پارك  نیز در این منطقه از زیباترین مناطق كوچ پرندگان مهاجر در چابهار است.

***

تالاب گندمان در استان چهار محال و بختیاری نیز از جمله مكان هایی است كه هر ساله میزبان هزاران پرنده مهاجر آبزی است.
این تالاب با مساحتی حدود ٩٨٠ هكتار و در ارتفاع حدود ٢٢١٩ متر از سطح دریا در فاصله ٤كیلومتری شهر گندمان و فاصله تقریبی نود كیلومتری از شهرستان بروجن در حاشیه استان چهارمحال و بختیاری واقع شده است.
علاوه بر برف و باران از دیگر منابع آبی این تالاب می توان به رودخانه آق بلاغ و همچنین چشمه های حاشیه تالاب چون گل كوچك، گل بزرگ، مرادان و نصیرآباد اشاره كرد.
پرندگانی از خانواده لك لك ها، شكاری ها، حواصیل، با كلان، مرغابی سانان، یلوه و سلیم، پرندگان مهاجری هستند كه همزمان باسردی هوا به این منطقه كوچ می كنند.
تالاب ها علاوه بر میزان كوتاه مدت پرندگان مهاجر همچنین میزبان های دایمی حیوانات دیگری نیز هستند كه با توجه به موقعیت این مناطق زیستگاه مناسبی برای آنها به شمار می روند.
تالاب های گندمان نیز بر همین اساس میزبان دایمی گونه های جانوری خاصی است كه در این منطقه به زندگی می پردازند :مارها، قورباغه ها، لاك پشت و پستاندارانی مانند  گراز، شغال، گرگ، خفاش، روباه، خرگوش و نیز ماهی هایی چون ماهی گور خری، سفید كولی، ماهی پوره دار و سیاه ماهی از جمله جانوارنی هستند كه این تالاب را برای زندگی برگزیده اند.

***

هامون را دریشتها آسمانی دانسته اند و همواره به نیكی از آن یاد كرده اند.
«هامون» را هیرمند سیراب می كند و دشت هامون به آغوش می پذیردش. دشت هامون  سرسبز است و نخل های صبور خرما را در خود جای داده است.
هامون پناهگاه بسیاری از گونه های نادر جانوری و گیاهی و حلقه ای مهم در زنجیره غذایی پهنه دشت كویر است.
این دریاچه آشیانه پرندگانی چون شاهین، عقاب و باكدان است. پوشش گیاهی آن نیز مخفیگاه پرندگان و پستانداران است. پوشش گیاهی زیر آب دریاچه و نیزارهای آن هم در تامین نیازهای حیات وحش نقش اساسی دارند. پلیكان، فلامینگو، پرندگان مهاجر آبی، تیهو، زنگوله بال،‌ باقرقره، خرگوش،‌شغال، كفتار، كاراكال، یوزپلنگ،‌گراز و آهو را می توان در مراتع اطراف دریاچه دید.

 

تالاب هامون، هفتمین تالاب بزرگ جهان، كه در گذشته به علت دارا بودن آبزیان نادری همچون شیزوتراكس و نیز مهاجرت گونه های مختلف پرندگان دارای اهمیت زیست محیطی قابل توجهی بود. هم اكنون به دلیل بروز خشكسالی به طور كامل نابود شده است.
رودخانه هیرمند كه شریان  دریاچه هامون در خاك ایران بود،  به علت نبود بارش  به شدت كم آب شده و سهم آب ایران از این رودخانه، جوابگوی نیازمندی دریاچه برای ادامه حیاتش نیست .
***

تالاب بیشه دالان نیز كه در جنوب شرقی شهرستان بروجرد با وسعتی حدود ٩١٣ هكتار قرار گرفته، از دیگر تالاب هایی است كه از گزند شرایط نامساعد در امان نمانده و از یك سو تصرف های غیر قانونی اراضی اطراف بیشه دالان توسط كشاورزان و جاری شدن فاضلاب های خانگی، صنعتی و كشاورزی در محیط زیست تالاب، استفاده بیش از حد سموم رفع آفات، بهره برداری تجاری از نیزار اطراف تالاب و شكار بی رویه و غیر مجاز اهالی منطقه ، و از سوی دیگر چندگانگی مدیریتی بین منابع طبیعی، جهاد كشاورزی، سازمان محیط زیست موجب شده تا وسعت آن تا حد زیادی كاسته شده ونمونه های نادر گیاهی و جانوری تالاب نابود شود.

***

تالاب گمیشان در شمال بندر تركمان و حاشیه شرقی دریای خزر واقع شده است. عمق متوسط این تالاب یک و نیم متر و بیست هزار هکتار وسعت است. این تالاب در فصول مختلف سال پذیرای هزاران پرنده مهاجر و كمیاب است.
تالاب گمیشان جزو تالاب‌های بین‌المللی است .
تالاب گمیشان به عنوان یك پدیده طبیعی نیازمند توجه خاصی است اما به دلیل برخی سهل انگاری‌ها و منفعت طلبی‌های اقتصادی، منافع تالاب در نظر گرفته نمی‌شود. موضوع احداث موسسه پرورش میگو در استان گلستان مطرح شده است.احداث این موسسه می تواند آسیب های فراوانی برای محیط زیست منطقه در پی داشته باشد و آسیب‌های زیادی به لحاظ زیست‌محیطی برای دریاچه گمیشان ایجاد ‌كند ولی تا به حال هیچ اقدامی برای جلوگیری از این طرح صورت نگرفته است.
هم چنین كارخانه پرورش میگو باعث از بین رفتن تالاب خواهد شد. فاضلاب‌های شیمیایی و ضایعات كارخانه باعث آلوده شدن و به خطر افتادن حیات طبیعی در این تالاب می‌شود. 
نزدیک هشتادگونه پرونده مهاجر و بومی در حاشیه این تالاب زندگی می‌كنند كه پرندگان نادری مثل پلیكان پاخاكستری، قوی گنگ و فریادكش و فلامینگو نیز در میان آنها به چشم می خورند، همچنین یازده گونه ماهی و بسیاری از گونه‌های گیاهی نایاب نیز در این تالاب وجود دارد.

تالاب های سه گانه «آلاگل»، «آلما گل» و «آجی گل»، در استان گلستان كه در كشور كم نظیر و حتا بی نظیر هستند، از زیباترین پهنه های طبیعت شگفت ایران می باشند.

***

تالاب امیرکلایه در لاهیجان نیز پناهگاه بسیاری از جانوران و گیاهان کم مانند است.

ماهی «تینكا تینكا» یكی از منحصر به فردترین گونه های آبزی در سطح جهان كه تنها دو هزار قطعه از آن در سطح جهان و در تالاب امیر كلایه لاهیجان باقی مانده است به علت رشد بیش از اندازه علف های هرز و عدم لایروبی این تالاب در حال انقراض كامل است.
 تینكا تینكا از گونه های ماهی كپور محسوب می شود كه در آب شیرین زندگی می كند. این ماهی در ماه های اسفند و فروردین تخم ریزی می كند.

 هر ساله در فصل های گرم سال به خصوص در فصل تابستان به علت تبخیر و كاهش آب تالاب امیر كلایه اكسیژن موجود در آب تالاب به شدت كاهش پیدا می كند و بر اثر این اتفاق صدها عدد از این گونه آبزی از بین می روند.
تالاب امیر كلایه كه تنها سكونت گاه گونه منحصر به فرد تینكا تینكا در سطح جهان محسوب می شود با داشتن هزار و دویست و سی هكتار وسعت و به علت وجود گونه های طبیعی و آبزی ویژه و به علت ویژگی های خود تالاب در فهرست تالاب های بین المللی به ثبت رسیده است.

***

تالاب زریوار واقع در استان كردستان منطقه مریوان كه به لحاظ دارا بودن شرایط كیفی و كمی در سطح استانداردهای مطرح از سوی كنوانسیون تالاب قرار دارد در فهرست كنوانسیون رامسر و تالاب های با اهمیت بین المللی به ثبت  رسیده است.
 تالاب زریوار با مساحتی بالغ بر دو هزار هكتار و بیش از ٣۷ گونه پرنده از تالاب های مهم ایران است.
هم اکنون بیش از ده ها گونه پرنده بومی و مهاجر در این تالاب زندگی می كنند كه از این تعداد چهارده گونه بومی وبقیه از انواع پرندگان مهاجرند . اردك سرحنایی و سرسبز، بوتیمار بزرگ و كوچك، كشیم بزرگ و كوچك و حواصیل خاكستری و پرندگان شكاری همچون سنقر تالابی، دلیچه و انواع چنگر از گونه های با اهمیت و ارزشمند این تالاب محسوب می شوند.

 

***
تالاب اوان

دریاچه زیبای اوان در میان چهار روستای اوان، وربن، زواردشت و زرآباد و در ارتفاع هزار و هشتصد متری از سطح دریا قرار دارد. این دریاچه كه بیش از 70 هزار متر مربع مساحت دارد، تنها از آب چشمه‌های موجود در كف دریاچه تغذیه می‌شود و عمیق‌ترین بخش آن به عمق 5/7 متر در جنوب شرقی واقع شده است.
غیر از گونه‌های درختی دست‌كاشت نظیر بید، چنار، تبریزی، سیب، آلبالو، گیلاس، سنجد، فندق و گردو، گیاهان علفی مانند گون، كنگر، شیرین بیان و گونه‌های مختلف دیگر از خانواده گرامینه و لگومینیوزه هم در حوزه آبخیز اوان وجود دارند. از گیاهان داخل دریاچه هم می‌توان به نی‌بن در آب و گیاهان غوطه ور خوشاب و چنگال آبی اشاره كرد.
از گونه‌های جانوری اطراف اوان می‌توان به كل و بز – كه به علت شكار بی رویه و تخریب زیستگاه آنان كاهش چشمگیری یافته‌اند - پلنگ، خرس قهوه‌ای، روباه، شغال، گرگ، گراز، شنگ، سیاه گوش (گربه وحشی) انواع عقاب‌ها، دال، دلیچه، شاهین، جغد، كبك، فاخته، داركوب، سبزقبا، زاغی و انواع گنجشك سانان، قورباغه، لاك پشت و خرچنگ اشاره كرد. انواع ماهی از جمله قزل آلای رنگین، كپور و اردك ماهی نیز در آب اوان زندگی می‌كنند.
اعتقادی وجود دارد مبنی بر اینكه این دریاچه بازمانده دریاچه بزرگ «كاسپین» است. دلیلی كه برای این مدعا می‌آورند تغییر یافتگی نام كاسپین به قزوین است.
اوان به معنی محل گردآمدن آب می باشد.
***

شورمست نام دریاچه زیبایی است در پل سفید مازندران كه هر هفته پذیرای میهمانان زیادی از تهران است. دریاچه‌ شورمست‌ در پنج كیلومتری‌ جاده‌ فیروز كوه و پنج و نیم كیلومتری شهر «پل سفید» قرار گرفته و تنها دریاچه طبیعی شهرستان سوادكوه است كه وسعتی در حدود 15 هزار متر مربع دارد.
نه رودی به دریاچه می‌ریزد و نه آبی از آن خارج می‌شود و تعجب‌برانگیز است كه هنوز سرپاست. چشمه‌های زیرزمینی حیات بخش شورمست‌اند. عمق دریاچه 5 متر است و درختان كهن‌سال و بلندقامت توسكا در اطراف آن منظره‌ای رویایی را به وجود آورده است.

***
در رشته كوه زاگرس رودها و دریاچه‌های متعددی وجود دارد كه دو قلوهای گهر از زیباترین دریاچه‌های آن هستند.
دریاچه‌های دایمی و شیرین گهر بالا و پایین در دامنه‌های اشترانكوه گسترده شده‌اند. این دریاچه از برفاب‌های اشترانكوه و انباشت آب در پشت سد یا آب‌بندی كه از ریزش كوه پدید آمده است.
فراوانی نسبی آبهای ورودی به دریاچه باعث می‌شود سرریز آب آن به دریاچه پایینی بریزد. طول دریاچه اصلی گهر بیشتر از یك كیلومتر و عرض متوسط آن ٦٠٠ متر است. حداكثر عمق دریاچه 28 متر و مساحت آن در حدود ١٠٠ هكتار است.
دریاچه گهر مانند آبگیری است كه از چشمه‌های آبشارها و سراب‌های اشترانكوه پر شده و آب آن در تمام فصول ثابت است. سطح دریاچه گهر در زمستان یخ می‌بندد.

دریاچه گهر از زیباترین دریاچه‌های كوهستانی ایران است كه در مركز منطقه حفاظت شده اشترانكوه  قرار دارد و شامل دو بخش به نام‌های گهر بزرگ یا كله گهر و گهر كوچك یا كره گهر است. پوشش گیاهی و گونه‌های متنوع درختان شامل (بلوط، بید، بادام، پسته وحشی) اطراف دریاچه را به صورت پارك طبیعی درآورده است. سطح دریاچه در طول زمستان می بندد، نی، جلبك، ماهی قزل آلای رنگین كمان و خال قرمز در این دریاچه وجود دارد.

جنگل‌های منطقه اشترانكوه با گونه غالب بلوط ایرانی و گونه‌های دیگر كیكم _ بادام كوهی _ پسته وحشی _ ارغوان _ گلابی وحشی _ چنار _ نارون _ بلوط ماز و دار _ انجیر _ زبان گنجشك _ سیب _ زالزالك _ ارژن _ كنار _ كهور _ انار _ گز و مو وحشی پوشیده شده است. مراتع پوشیده از گونه های گیاهی خانواده های غلات _ بقولات و چتریان است و محصولاتی چون مو _ سیر _ گز انگبین _ كتیرا _ آویشن و گاو‌زبان از این مراتع به دست می آید.

در  اشترانكوه حیواناتی از قبیل: بز _ قوچ _ آهو _ كل _ پلنگ _ گرگ _‌ گراز _ خرس قهوه ای _ كفتار _ روباه _ شغال _ خرگوش _ وحوش كوچك _ و پرندگانی چون كبك و تیهو، انواع شاهین و پرندگان بومی استان را می توان دید.

كوهستانی بودن و وسعت زیاد دریاچه و جاذبه‌های ورزشی چون كوهنوردی، صخره نوردی، ماهیگیری با قلاب و شنا را در اطراف كهر ایجاد كرده و پوشش جنگلی و مرتعی، رویش فراوان و انبوه گل‌های لاله واژگون و زنبق وحشی و گیاهان دارویی امكان تاسیس بانك ژن گیاهی و بررسی امكان ایجاد پیست اسكی را فراهم كرده است.
 ماهی قزل آلا ،انواع بوته‌ها، درختان تنومند بید، انجیر وحشی ،تمشك ،گیاهان و گل‌های پیرامون اطراف، دریاچه را به صورت یك پارك شگفت انگیز طبیعی درآورده است.زیبایی خیره كننده و چشم‌اندارهای بدیع دریاچه سبب شده است در تمام طول سال با وجود سختی راه انبوهی از مردم لرستان و دیگر نقاط كشور به دیدن دریاچه و زیبایی‌های آن بروند.

مجموعه تالاب‌های استان و تالاب‌های پل‌دختر كه نزدیك به ١٢ تالاب هستند در فصول پر آب، زیبایی خاصی را به این منطقه می‌بخشند..اكثر این تالابها زیستگاهی مناسب برای جانوران آبزی، پرندگان بومی و مهاجر هستند.
از تفرجگاه‌ها و دیگر چشم‌اندازهای توریستی استان چشمه‌ها و سراب‌های متعددی است كه در سطح استان پراكنده هستند. مهم‌ترین آنها سراب هنام، سرخه ، ناپی و چشمه كهمان در الشتر، سراب چگنی، كیو ، چشمه‌های آب ارم و گرداب دارایی در خرم‌آباد، سراب غار تهندر و گردكانك،‌ ماهی چال، فرسیان، سردره در الیگودرز و سراب چشمه و رودك در دورود هستند.
اكثر این سرابها پوشش گیاهی نادری دارند.

***

غار سهولان دومین غار بزرگ آبی ایران است كه در٣٥كیلومتری شمال شرقی مهاباد در محور مهاباد – بوكان كه به راه برهان معروف است، قرار دارد.
این غار یكی از مهم‌ترین و زیباترین غارهای طبیعی ایران است كه علاوه بر داشتن یك حوضچه بزرگ آبی با مناظر فوق‌العاده دیدنی و دالان‌هایی مملو از آب دارای مدخلی با دالان‌های تنگ و باریك خشك است كه مورد سكونت انسان‌های غار زی قرار گرفته است.
به استناد لایه‌های سفالی كه از منطقه دالان اصلی و آخرین بخش واقع در نزدیكی حوضچه اصلی دریاچه به دست آمده؛ این غار در هزاره‌های اول و دوم قبل از میلاد تا دوره پارتی سكنه داشته است. آب دریاچه غار به قدری شفاف است كه در صورت وجود نور كافی تا چندین ده متر از سنگ‌های بستر را می‌توان دید. علت این امر وجود اكسیدان بالای آب است. به علت زیاد بودن رطوبت، عدم نور كافی و سایر پارامترهای موردنیاز موجودات، این بخش به صورت اكوسیستم در نیامده‌اند. تنها موجودات زنده‌ای كه در داخل غار سهولان زندگی می‌كنند كبوتر چاهی یا كوهی است كه قسمت‌هایی از غار را به عنوان آشیانه انتخاب و در آنجا تخم‌گذاری می‌كنند صدای كبوترها كه در غار می‌پیچد فضایی خاص درسهولان ایجاد می‌كند. دیگر جاندار غار خفاش‌ها هستند كه در سقف غار زندگی می‌كنند.
 
***

پارك‌ ملی گلستان به تنهایی یك هشتم گونه‌های گیاهی، ‌یك سوم پرندگان و بیش از ۵۰ درصد گونه‌های پستانداران ایران را درخود جای داده كه با بیش از ۹۲هزار هكتار وسعت در سه استان گلستان، سمنان و خراسان واقع شده است 
 گلستان نخستین پارك ملی ایران است كه از سال ۱۳۳۶ تحت حفاظت قرار گرفت. زیستگاهی منحصر به فرد كه به دلیل برخورداری از سه تیپ مختلف آب و هوایی دارای اكوسیستم‌های جنگلی، كوهستانی و بیابانی است.
خرس قهوه‌ای، گوزن مرال و شوكا، پلنگ، قوچ و میش، كل و بز از شاخص‌ترین گونه‌های پارك ملی گلستان است.

×××

دریاچه دوقلوی سیاه گاو آبدانان، یكی از نادرترین پدیده‌های طبیعی كشو است.

این دریاچه در فصل بهار و اواخر زمستان از تفگردش گاههای اهالی آبدانان، دره شهر و دهلران است، آب و هوای منطقه شرایطی را فراهم آورده كه این دریاچه در هر فصلی به ویژه نوروز گردشگران را به زیبایی‌های طبیعی خود فرا می‌خواند.

وجود غار «مژاره» در نزدیكی این محل و زیست برخی پرنده‌های مهاجر و بومی، وجهه سیاحتی این دریاچه را افزایش داده است.پای كوه كهنسال و دیرزی كبیر كوه،‌ آنجا كه دشت وسیع مورموری دامن می‌گسترد، دریاچه شگفت‌انگیز و دیدنی دوقلوی سیاه گاو با عمری هزاران ساله شكل گرفته است.

رودخانه سیاه گاو پس از عبور از میان صخره و دره ارتفاعات كبیر كوه در ۴۵ كیلومتری جنوب شرقی شهر آبدانان به دو دریاچه تبدیل می‌شود كه دریاچه نخست با اختلاف سطح اندك در بالادست دریاچه دوم قرار گرفته است.

آب زلال و نیزار اطراف و ماهیان رنگارنگ و رقص نور در ساعات میانی روز و تشكیل طیف‌های متنوع نوری ناشی از آن، به این پدیده شگفت‌انگیز جلوه و زیبایی منحصر به فردی بخشیده است.

یكی از ویژگیهای شگفت‌انگیز این دریاچه، رنگارنگ بودن آب آن، هنگام تابش نور خورشید است. دلیل این امر، وجود املاح مختلف و گوگردی بودن آب دریاچه است. از دیگر ویژگیهای این پدیده طبیعی، وجود چشمه‌های جوشان و شیرین داخل دریاچه است.

این گزارش بی گمان دارای کمی ها و کاستی های بسیار است. کوشیدم تا آن جا که ممکن است به تالاب ها و دریاچه هایی بپردازم که پناهگاه جانوران و گیاهان است. در این راستا از منابع بسیاری بهره بردم: مجله های هنر و مردم. کتاب های جغرافیای ایران.ایران را بشناسیم.

 تارنماهایی چون: تارنمای بسیار ارزشمند میراث فرهنگی. محیط زیست. منابع طبیعی استان ها در ایران.دوستداران محیط زیست در ایران. سبزها. انجمن حمایت حیوانات در ایران. اکو تور.ایران کاروان.

بسیاری از عکس ها و اصل خبر در باره ی وضع کنونی این تالاب ها را از این تارنماها گرفتم. صمیمانه دستان پرتلاش این نازنینان را که کار دشوار تهیه این گزارش ها را بر عهده داشته اند می فشارم و می گویم که کار اصلی و بنیادین را آنان به انجام رسانده اند و کار من بدون تلاش های آنان به انجامی نمی رسید.

تنظیم و بر رسی و نوشتن آن ها نیز کار من است.

سبز باشید. محمود کویر